सारांश: सांगली जिल्ह्याच्या निर्मितीचा इतिहास शतकानुशतके राजसत्तांच्या वसाहती, प्रादेशिक विभागणी, व प्रशासकीय पुनर्रचनेतून विकसित झाला आहे. स्वतंत्र जिल्हा म्हणून १९६० साली सांगलीची स्थापना झाली. जिल्ह्यातील लोकसंख्या व प्रशासकीय विकासाची माहिती प्राचीन गॅझेटिअर व इतिहासातून स्पष्ट होते. ताज्या गॅझेटिअरची निर्मिती व राजकीय इच्छाशक्तीची गरज अधोरेखित केली गेली आहे.
सांगली जिल्ह्याला समृद्ध सांस्कृतिक वारसा लाभलेला असून याचा इतिहास शेकडो वर्षांचा आहे. कृष्णा, वारणा, आणि अग्रणी नद्यांच्या काठावर वसलेला हा प्रदेश सातवाहन, राष्ट्रकूट, चालुक्य, यादव अशा विविध राजसत्तांच्या सत्तेखाली होता. कालांतराने बहामनी, आदिलशाही आणि मुघल राजवटींचाही या प्रदेशावर प्रभाव राहिला. स्वराज्य स्थापन झाल्यानंतर सांगलीचा हा भाग शाहू महाराजांच्या अखत्यारित आला. पेशवाईच्या अस्तानंतर हा प्रदेश ब्रिटिशांच्या अधीन गेला.
संस्थानकालीन सांगली
ब्रिटिश कालखंडात सांगलीसह मिरज, तासगाव, बुधगाव, कुरुंदवाड अशा संस्थानांची निर्मिती झाली. स्वातंत्र्यानंतर, ८ मार्च १९४८ रोजी या संस्थानांचे विलीनीकरण झाले आणि सांगलीचा भूभाग स्वतंत्र भारताचा भाग बनला. त्यानंतर मुंबई इलाख्यात समाविष्ट झाला.
सांगली जिल्ह्याची स्थापना
दक्षिण सातारा जिल्हा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या भागाची १९४९ मध्ये स्थापना झाली. यामध्ये तासगाव, खानापूर, वाळवा, शिराळा आणि मिरज तसेच जत तालुक्यांचा समावेश करण्यात आला. महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर १ मे १९६० रोजी सांगली जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली. त्याच वर्षी २१ ऑक्टोबर रोजी दक्षिण सातारा हे नाव बदलून सांगली जिल्हा करण्यात आला. १९६४ मध्ये खानापूर आणि मिरज तालुक्याचे विभाजन होऊन आटपाडी व कवठेमहांकाळ हे तालुके स्वतंत्रपणे अस्तित्वात आले.
सध्याची प्रशासकीय रचना
आज सांगली जिल्ह्यात १० तालुके आहेत—मिरज, तासगाव, खानापूर, वाळवा, शिराळा, जत, आटपाडी, कवठेमहांकाळ, कडेगाव आणि पलूस. प्रत्येक तालुका प्रशासकीय दृष्ट्या विकसित होत असून, वाळवा तालुक्यातील इस्लामपूरसारखी शहरे औद्योगिकदृष्ट्या पुढारलेली आहेत. जतसारख्या तालुक्यांमध्ये अजूनही विकासाच्या संधी निर्माण करणे गरजेचे आहे.
लोकसंख्या आणि विकास
1961 साली जिल्ह्याची लोकसंख्या 12.3 लाख होती, जी 2011 मध्ये 28.2 लाखांवर पोहोचली. 2021 साली लोकसंख्या सुमारे 30 लाखांच्या आसपास असल्याचा अंदाज आहे. आर्थिक विकासाच्या दृष्टीने, sangli हा प्रदेश साखर उद्योग, द्राक्ष उत्पादन आणि हस्तकलेसाठी ओळखला जातो. मात्र, ग्रामीण भागातील मागासलेपण दूर करणे ही अजूनही एक मोठी गरज आहे.
सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वारसा
sangli चा इतिहास आणि वारसा जपणारे अनेक स्मारके, मंदिरे आणि गढी आजही पाहायला मिळतात. श्री गणपती मंदिर, दरबार हॉल आणि मिरजेतील संगीत परंपरा sangli जिल्ह्याचे सांस्कृतिक वैभव अधोरेखित करतात.
गॅझेटिअरची गरज
जिल्ह्याचा अंतिम गॅझेटिअर 1963 मध्ये प्रसिद्ध झाला होता. गेल्या 60 वर्षांत जिल्ह्यात मोठे बदल घडून आले असून, सुधारित गॅझेटिअरची आवश्यकता भासते. राजकीय इच्छाशक्ती दाखवून जिल्ह्याचे नवे गॅझेटिअर प्रकाशित करण्याची गरज आहे, जे संशोधक आणि नागरिकांसाठी उपयुक्त ठरेल.
भविष्यातील संधी
जिल्ह्याचा विकास अधिक गतीने करण्यासाठी औद्योगिक प्रकल्प, शैक्षणिक संस्थांची उभारणी, तसेच कृषी-आधारित अर्थव्यवस्थेत नाविन्यपूर्ण उपक्रम राबवणे गरजेचे आहे. जत, कवठेमहांकाळ आणि आटपाडीसारख्या मागासलेल्या भागांवर अधिक लक्ष केंद्रित करणे गरजेचे आहे.
sangli जिल्ह्याचा इतिहास संपन्न असून त्याला भविष्यातील प्रगतीसाठी अपार संधी आहेत. प्रशासन, नागरिक आणि स्थानिक नेतृत्व यांची समन्वित जबाबदारी असल्यास sangli जिल्हा प्रगतीचे नवे मापदंड प्रस्थापित करू शकेल. (History of Sangli District)
+ There are no comments
Add yours